'Dim ond cosi': Brwydr canser y gwddf sylwebydd criced yn tynnu sylw at bwysigrwydd brechlyn HPV i fechgyn a merched

Am dros bedwar degawd, mae llais Alan Wilkins wedi'i glywed ar draws meysydd criced ac ystafelloedd byw ledled y byd.

O'i ddyddiau cynnar gyda BBC Cymru ac ITV i 16 mlynedd gydag ESPN Star Sports yn Singapore, mae wedi adeiladu gyrfa ddarlledu fyd-eang ar yr hyn y mae'n ei alw'n “the tools of my trade” - ei lais a'i wyneb.

Felly pan gafodd wybod bod ganddo ganser y gwddf sy'n gysylltiedig â HPV yn haf 2024, y peth cyntaf a ddaeth i'w feddwl oedd: Beth os byddaf yn colli popeth rydw i wedi gweithio amdano?

“Doeddwn i ddim eisiau i'm gyrfa ddod i ben yn ddisymwth,” meddai. “Nid balchder yw hynny. Dyna fy ngwaith. Dyna fi.”

Y cosi a newidiodd bopeth

Ym mis Mehefin 2024, roedd Wilkins yn Barbados yn adrodd ar Gwpan y Byd T20 Dynion ICC yn y Caribî. Roedd yn teimlo'n hollol iawn.

“Doedd dim byd o'i le. Dim poen. “Dim salwch,” cofiodd y dyn 72 oed. “Dim ond cosi yng nghefn fy ngwddf.”

Ar y dechrau, tybiodd y gallai fod yn rhywbeth bach, efallai asgwrn pysgodyn hyd yn oed o un o'r bwytai glan môr yr oedd wedi ymweld â nhw yn ystod y twrnamaint.

Ond roedd y cosi yn parhau. Yna un bore, wrth frwsio ei ddannedd, fe boerodd waed trwchus allan.

O fewn dyddiau, atgyfeiriodd ei feddyg teulu ef ar frys at arbenigwyr y clust, trwyn a gwddf yn Ysbyty Athrofaol Cymru. Wrth i gamera gael ei basio trwy ei drwyn, daethpwyd o hyd i diwmor, bron i bedwar centimetr o hyd, yn eistedd yn ardal y tonsil dde - er gwaethaf y ffaith y tynnwyd ei donsiliau pan oedd yn dair oed.

Ar Awst 12, 2024, rhoddwyd y diagnosis iddo gan feddyg ymgynghorol.

“Dywedodd, yn blwmp ac yn blaen: ‘Mae gen ti ganser.’”

Roedd ei wraig, Susie, wrth ei ymyl. “Roeddwn i'n meddwl ei bod hi'n mynd i lewygu,” cyfaddefodd. “Dyna oedd dechrau'r daith.”

Sioc a stigma

Cafodd Alan, sy'n byw yng Nghyncoed, Caerdydd, ei syfrdanu gan y diagnosis. Nid yw erioed wedi smygu ac mae'n ymfalchïo yn ei allu i gadw'n heini.

“Meddyliais i ‘sut all hyn fod?’ Dydw i ddim yn smygu. Rwy'n edrych ar ôl fy hun.”

Yna daeth syrpreis arall: achoswyd y canser gan y feirws papiloma dynol, a elwir yn HPV.

“Dywedais i ‘Beth ar y ddaear yw hynny?’ Doeddwn i erioed wedi clywed amdano o'r blaen,” cyfaddefodd.

Mae HPV yn feirws cyffredin a all orwedd yn segur am flynyddoedd - degawdau hyd yn oed - cyn datblygu'n ganser. Roedd Wilkins yn ei chael hi'n anodd deall sut y gallai fod wedi bod yn bresennol yn ei gorff heb iddo wybod.

“Mae stigma ynghlwm wrtho,” cyfaddefodd. “Mae pobl yn dweud, ‘HPV? Oh… ble wyt ti wedi bod a beth wyt ti wedi bod yn ei wneud?’ Ac roeddwn i'n meddwl - dydych chi wir ddim yn deall. Ac wrth i mi ddweud hynny, meddyliais i: dydw i ddim chwaith.”

Roedd y diffyg ymwybyddiaeth yn ei gynhyrfu bron cymaint â'r diagnosis.

Ras i achub ei lais

I ddechrau, awgrymwyd llawdriniaeth fawr bosibl ar wddf Alan.

“Dywedais i, ‘Rhaid bod ffordd arall.’ Mae hyn yn bwysig i mi. Dyma fy mywoliaeth.”

Ar ôl trafodaethau amlddisgyblaethol, dewisodd y meddygon 30 sesiwn o radiotherapi dros chwe wythnos, ochr yn ochr â chemotherapi, yng Nghanolfan Ganser Felindre yn yr Eglwys Newydd, Caerdydd.

“Y peidio â gwybod sy'n frawychus,” meddai. “Dydych chi ddim yn gwybod beth yw'r canser. Dydych chi ddim yn gwybod sut y bydd yn effeithio arnoch chi.”

Roedd y driniaeth yn galed. Mae radiotherapi i'r gwddf yn hynod o arw. Collodd bwysau. Daeth llyncu'n anodd. Dioddefodd ei lais.

“Mae'n daith anodd,” meddai Alan yn syml.

Ond roedd un darn hollbwysig o newyddion da: dangosodd sganiau nad oedd y canser wedi lledu i'w nodau lymff. Gan ei fod wedi ceisio cymorth yn gyflym, roedd y meddygon yn hyderus ei fod wedi cael ei ganfod yn gynnar.

“Rwy'n credu fy mod i wedi bod yn lwcus,” myfyriodd. “Dim ond ers pythefnos roeddwn i wedi teimlo'r cosi hwnnw. Gallwn i fod wedi ei adael.”

Yn ôl y tu ôl i'r meicroffon

Daeth triniaeth Alan i ben ar 11 Hydref, 2024.

Dri mis yn ddiweddarach, ar 10 Ionawr, 2025, aeth Wilkins ar hediad i Dubai. Y diwrnod canlynol, roedd yn ôl ar yr awyr.

“Roedd fy llais yn grog - yn debyg Lee Marvin ar adegau,” chwarddodd. “Ond addawais y byddwn i'n mynd yn ôl.”

I ddyn sy'n gwrthod y gair “ymddeoliad” ac yn parhau i fentora darlledwyr ifanc ledled y byd, roedd dychwelyd i'r gwaith yn symbolaidd yn ogystal â phroffesiynol.

“Rwy'n dal i garu'r swydd. Doeddwn i ddim eisiau i ganser bennu'r diwedd.”

Cenhadaeth newydd: ymwybyddiaeth o'r brechlyn HPV

Nawr, mae Alan yn credu y dylai ei brofiad wasanaethu pwrpas y tu hwnt i'w adferiad ei hun.

Mae wedi siarad yn gyhoeddus i godi ymwybyddiaeth o HPV a phwysigrwydd brechu - yn enwedig i fechgyn a dynion ifanc.

HPV (feirws papiloma dynol) yw'r enw a roddir ar grŵp cyffredin iawn o feirysau sy'n cael eu trosglwyddo drwy gyswllt croen-i-groen ac sydd i'w cael fel arfer ar y bysedd, y dwylo, y geg a'r organau cenhedlu.

Bydd y rhan fwyaf o bobl sy'n cael eu heintio â HPV yn clirio'r feirws o'u corff ac ni fyddant yn mynd yn sâl. Ond i rai gall achosi dafadennau gwenerol, neu hyd yn oed ddatblygu i fod yn rhai mathau o ganser gan gynnwys canser y pen a'r gwddf (sy'n fwyaf cyffredin ymhlith dynion) a chanser ceg y groth ymhlith menywod.

Fodd bynnag, mae'r brechlyn HPV wedi bod yn effeithiol iawn. Ers iddo gael ei gyflwyno yn 2008, mae wedi lleihau cyfraddau canser ceg y groth bron i 90% ymhlith menywod yn eu 20au.

Bob blwyddyn, mae Tîm Imiwneiddio Nyrsio Ysgol BIP Caerdydd a'r Fro yn ymweld ag ysgolion ledled y rhanbarth i roi'r brechlyn HPV i blant Blwyddyn 8, ynghyd â'r rhai ym Mlwyddyn 9, 10 ac 11 a'i fethodd ym Mlwyddyn 8. 

Dywedodd Sandeep Berry, llawfeddyg y pen a'r gwddf ac Otolaryngolegydd Ymgynghorol ym Mwrdd Iechyd Prifysgol Caerdydd a'r Fro: “Mae'r brechlyn HPV wedi cael ei ddefnyddio ledled y byd ers blynyddoedd, mae'n ddiogel ac yn effeithiol ac mae'n rhan o'r rhaglen imiwneiddio genedlaethol yng Nghymru. Mae'n helpu bechgyn a merched i aros yn iach, yn atal canser sy'n gysylltiedig â HPV ac yn cryfhau iechyd y cyhoedd yn gyffredinol.

“Rhoddir y brechlyn ym Mlwyddyn 8 gan mai dyna pryd mae'r system imiwnedd yn ymateb gryfaf - a chyn i weithgarwch rhywiol ddechrau. Byddwn yn eich annog yn ddiffuant i sicrhau bod eich plant yn cael y brechlyn HPV pan gaiff ei gynnig yn yr ysgol.”

Wrth siarad o Ysbyty Athrofaol Cymru fel rhan o'i archwiliadau rheolaidd, dywedodd Alan: “Mae'r ffaith bod bellach gan ddynion ifanc fynediad at frechiad, fel nad oes rhaid iddyn nhw fynd i lawr y llwybr ofnadwy hwn, yn enfawr. Mae'n wawr newydd”.

Mae Alan yn gobeithio y bydd gwell dealltwriaeth yn dileu'r camsyniadau ynghylch y feirws ac yn annog gweithredu'n gynharach.

“Os yw rhannu hyn yn helpu un person i fynd at ei feddyg gyda ‘chosi’ sydd ddim yn diflannu, yna mae'n werth chweil,” meddai.

Ar ôl gyrfa yn disgrifio drama chwaraeon, mae Wilkins wedi wynebu math gwahanol iawn o gystadleuaeth - un a chwaraeir mewn coridorau ysbytai ac ystafelloedd radiotherapi yn hytrach na stadiwm.

Y tro hwn, buddugoliaeth bersonol oedd hi.

“Gwnes i adduned i fi fy hun, i Susie, i'n teulu, na fyddai hyn yn cael y gorau ohona i,” dywedodd. “Ac roeddwn i'n iawn.”